Fregoli sindromu nadir rast gəlinən, lakin klinik əhəmiyyəti yüksək olan psixi pozuntulardan biridir. Bu sindrom zamanı şəxs əmin olur ki, ətrafındakı müxtəlif görkəmdə olan insanlar əslində eyni şəxsdir və müxtəlif simalarla qarşısına çıxaraq onu təqib edir. Belə xəyal və inanclar çox vaxt güclü emosional reaksiya, paranoyid düşüncələr və sosial davranışda ciddi dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Sindrom ilk dəfə 1927-ci ildə Courbon və Fail tərəfindən klinik şəkildə təsvir olunmuş, adını isə tez-tez görkəmini dəyişən italyan aktyoru Leopoldo Fregoli-dən almışdır.Fregoli sindromu “uydurma identifikasiya sindromları” (Delusional Misidentification Syndromes – DMS) qrupuna daxildir. Bu qrupa daxil olan bütün sindromların əsas xüsusiyyəti – tanıma və identifikasiya proseslərinin psixotik təhriflərlə pozulmasıdır. Fregoli sindromunda müxtəlif görkəmdə olan şəxslərin bir nəfər olduğu düşünülür. Bu pozuntu xüsusilə şizofreniyanın paranoyid forması zamanı, eləcə də travmatik beyin zədələri və bəzi nevrodejenerativ xəstəliklər fonunda müşahidə edilir.Müasir neyropsixoloji tədqiqatlar sindromun əsasında dayanan beyin strukturlarını və funksional əlaqələri müəyyənləşdirmişdir. Tanıma və identifikasiya proseslərində əsas rol oynayan beyin bölgələri frontal və temporal loblardır. Temporal lobun fusiform girusu üzlərin tanınmasında mühüm rol oynayır. Frontal lob isə qərarvermə, məntiqi qiymətləndirmə və reallığın interpretasiyası ilə əlaqəlidir. Bu iki bölgə arasında əlaqənin pozulması tanımaya qarşı emosional reaksiyanın uyğunsuzluğu ilə nəticələnir. Belə vəziyyətdə xəstə tanımadığı simanı tanış biri kimi qəbul edir və həmin şəxsin məqsədli şəkildə ona yaxınlaşdığını düşünür.Fregoli sindromu Capgras sindromu ilə oxşar spektrdə yer alsa da, aralarında əsaslı fərqlər vardır. Capgras sindromunda xəstə yaxın adamının yerinə bir başqasının keçdiyinə inanır. Fregoli sindromunda isə əksinə, fərqli görkəmdəki şəxslər eyni insan kimi qavranılır. Bu sindromlar insan psixikasında “mən” və “başqası” anlayışları arasındakı sərhədlərin necə pozula bildiyini göstərir və şəxsiyyətin formalaşma prosesində beynin oynadığı rolu araşdırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Etioloji baxımdan Fregoli sindromu təkcə psixiatrik pozuntularla məhdudlaşmır. O, həmçinin müxtəlif nevroloji xəstəliklər – travmatik beyin zədələri, frontal lob lezyonları, insult, Parkinson və Alzheimer xəstəlikləri ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə beynin sağ yarımkürəsində yerləşən frontal və temporal strukturlar arasında funksional əlaqələrin pozulması Fregoli sindromunun inkişafına səbəb ola bilər. Bu fakt göstərir ki, sindrom yalnız psixotik deyil, eyni zamanda neyrokognitiv bir pozuntudur.Fregoli sindromunun müalicəsi kompleks və çoxşaxəli yanaşma tələb edir. Antipsikotik preparatlar – xüsusilə atipik antipsikotiklər (risperidon, olanzapin, aripiprazol və s.) – deluziyaların şiddətini azaltmaq üçün geniş istifadə olunur. Lakin bəzi hallarda bu müalicə üsulu kifayət etmir, çünki xəstə reallıqla əlaqəsini demək olar ki, tamamilə itirmiş olur. Buna görə də farmakoterapiya ilə yanaşı koqnitiv-davranış terapiyasının tətbiqi vacib sayılır. Bu terapiya vasitəsilə xəstənin reallıq hissi gücləndirilir, patoloji inancların məntiqsizliyi göstərilir və reallıq testi aparılır. Eyni zamanda, xəstənin ailəsinin maarifləndirilməsi və sosial dəstəyin təmin olunması da müalicə prosesində mühüm rol oynayır.Fregoli sindromunun klinik əhəmiyyəti yalnız onun simptomatikası ilə deyil, həm də yaratdığı təhlükə riski ilə bağlıdır. Xəstə təqib olunduğunu düşündüyü üçün aqressiv davranışlar sərgiləyə, ətrafına və ya özünə zərər verə bilər. Belə halların qarşısını almaq üçün erkən diaqnostika və funksional beyin görüntüləmə üsullarından istifadə olunaraq nevroloji səbəblər istisna edilməlidir. Bu həm də sindromun digər deluziya formalarından fərqləndirilməsi üçün vacibdir.Fregoli sindromu, insan şüurunun və identitet hissinin nə dərəcədə mürəkkəb mexanizmlərlə qurulduğunu göstərən nadir fenomenlərdən biridir. Bu sindrom yalnız klinik praktikada deyil, həm də elmi-fəlsəfi baxışdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. İdentifikasiya, “mən” anlayışı və sosial qavrayışın beyin səviyyəsində necə formalaşdığı və pozulduğu kimi sualların cavablandırılmasında Fregoli sindromunun öyrənilməsi mühüm yer tutur.Nəticə etibarilə, Fregoli sindromu nadir görülən, lakin insan psixikasının və neyropsixoloji mexanizmlərin öyrənilməsində əhəmiyyətli rol oynayan bir pozuntudur. Erkən aşkarlanma, kompleks müalicə yanaşmaları və multidissiplinar yanaşma bu sindromun idarə olunmasında əsas meyarlar sayılır. Müasir psixiatriya və neyrologiya bu fenomeni həm klinik baxımdan, həm də insan beyni haqqında dərin anlayışlar əldə etmək baxımından önəmli tədqiqat mövzusu hesab edir.
