Sinesteziya insan idrakının ən qeyri-adi və maraqlı nümunələrindən biridir. Bu fenomen zamanı bir duyğu vasitəsilə qəbul olunan stimul başqa bir duyğu təcrübəsini də işə salır. Məsələn, bəzi insanlar musiqini eşidərkən rəngləri “görür”, rəqəmləri isə müəyyən hisslər və ya məkan mövqeləri ilə əlaqələndirirlər. Təsəvvür edin: siz C notunu dinlədiyiniz zaman parlaq sarı rəng gözünüzün önündə canlanır, ya da 7 rəqəmi yumşaq və isti bir toxunuşla əhatə olunur. Bu, sadəcə fərdi təcrübə deyil, beynin möcüzəli bir funksiyasıdır.
Neyrobioloji baxımdan, sinesteziya beynin müxtəlif sensor sahələri arasında qeyri-adi əlaqələr nəticəsində yaranır. Funksional maqnit rezonans tomoqrafiyası (fMRT) və elektroensefaloqrafiya (EEQ) göstərir ki, sinestetik insanlar məlumatı bir neçə duyğu kanalı ilə eyni anda işləyə bilirlər. Başqa sözlə, onların beyni sensor məlumatları daha intensiv və “rəngarəng” şəkildə emal edir. Bu, beynin plastisiyasını və sinaptik çevikliyini göstərən canlı nümunədir.
Psixoloji baxımdan, sinesteziya yaddaş və yaradıcılığa təsir göstərir. Məsələn, rəqəmləri rənglərlə və ya musiqi tonlarını vizual təsvirlərlə əlaqələndirən insanlar məlumatı daha yaxşı yadda saxlayır və mürəkkəb hesab əməliyyatlarını daha sürətli icra edə bilir. Bu səbəbdən sinestetik insanlar çox vaxt musiqi, rəsm və ya yazıçılıq sahələrində daha orijinal və zəngin ifadə imkanlarına malik olurlar.
Sinesteziyanın bir neçə fərqli növü mövcuddur:
-
Qrafem-rəng sinesteziyası – rəqəm və hərfləri rənglərlə əlaqələndirmək;
-
Xronesteziya – zaman vahidlərini vizual və ya məkanla əlaqəli təcrübə kimi görmək;
-
Musiqi-rəng sinesteziyası – musiqi tonlarını rənglərə çevirmək;
-
Daha nadir formalar – dad, toxunuş və ya qoxuların rəng və ya məkanla əlaqələndirilməsi.
Uzun müddət sinesteziya bəzi alimlər tərəfindən patoloji hal kimi qiymətləndirilsə də, bu gün elmi araşdırmalar onu insan beyninin təbii müxtəlifliyinin bir nümunəsi kimi qəbul edir. Fərqli idrak üslublarını öyrənmək, yaddaş və yaradıcılıq potensialını anlamaq baxımından sinesteziya hələ də tədqiqatçılar üçün böyük maraq kəsb edir.
